Co to jest ilościowa teoria pieniądza? Wzór, historia i krytyka
Spis treści
Ilościowa teoria pieniądza głosi, że jeśli ilość pieniądza w gospodarce podwoi się, a pozostałe czynniki się nie zmienią, poziom cen również się podwoi. Konsument zapłaci wtedy dwa razy więcej za te same dobra i usługi. Dla inwestora to punkt wyjścia, by zrozumieć, dlaczego banki centralne, takie jak NBP, pilnują inflacji.
Ilościowa teoria pieniądza: Co to jest?
Ilościowa teoria pieniądza to teoria ekonomiczna, która wyjaśnia przyczyny inflacji, czyli zmian ogólnego poziomu cen i siły nabywczej pieniądza. Jej podstawą jest związek między podażą pieniądza a ogólnym poziomem cen.
➡️ Teorie ekonomiczne kształtowały giełdy – poznaj historię giełd na świecie.
W wersji klasycznej pieniądz jest neutralny: w długim okresie zmienia tylko ceny, a nie realną produkcję. Monetaryści dopuszczają, że w krótkim okresie zmiany podaży pieniądza wpływają też na wahania produkcji, a jej nadmierny wzrost prowadzi do inflacji.
Geneza ilościowej teorii pieniądza
Teoria narodziła się w XVI wieku, w czasie tzw. rewolucji cen. Napływ złota i srebra z Ameryki zwiększał ilość kruszcu w obiegu szybciej niż ilość towarów, a ceny w Europie zaczęły rosnąć.
Podobne idee sformułował wcześniej Mikołaj Kopernik. W traktacie „Monete cudende ratio” („Sposób bicia monety”), powstałym ok. 1526–1528 r., analizował skutki psucia monety, proponował reformę systemu monetarnego Prus i jako pierwszy opisał zasadę wypierania pieniądza lepszego przez gorszy.
W 1556 r. Martín de Azpilicueta ze szkoły z Salamanki wyjaśnił, że ceny rosną, bo kruszców przybywa szybciej niż towarów. Myśl tę rozwijali później Jean Bodin, John Locke w XVII wieku i David Hume w XVIII wieku.
Nowoczesną postać nadał teorii Irving Fisher w książce „Siła nabywcza pieniądza” (The Purchasing Power of Money, 1911).
Ilościowa teoria pieniądza Fishera: Wzór
Fisher wyszedł od prostej obserwacji: w danym okresie wartość wszystkich zakupów jest równa wartości wszystkich sprzedaży. Zapisał to jako równanie wymiany:
M × V = P × T
gdzie:
- M – ilość pieniądza w obiegu,
- V – szybkość obiegu pieniądza,
- P – ogólny poziom cen,
- T – liczba transakcji w gospodarce.
Zobacz także: Równanie Fishera
Równanie wymiany Fishera: MV = PY
Wszystkich transakcji nie da się policzyć, dlatego ekonomiści zastępują T realnym PKB (Y). Współczesna, podręcznikowa wersja równania ma postać:
MV = PY
Iloczyn P × Y to nominalny PKB, a V pokazuje, ile razy przeciętna złotówka zmienia właściciela w ciągu roku. Jeśli V i Y są stałe, P rośnie w tempie M.
Przykład: przy M = 500 mld zł i V = 4 nominalny PKB wynosi 2 000 mld zł. Gdy podaż pieniądza wzrośnie o 10 %, a szybkość obiegu i produkcja się nie zmienią, poziom cen również wzrośnie o 10 %.
Równanie z Cambridge
Alfred Marshall ze szkoły z Cambridge zapisał tę samą zależność od strony popytu na pieniądz: M = k × P × Y. Współczynnik k to część dochodu, którą ludzie chcą trzymać w gotówce i na rachunkach bieżących. Jest on odwrotnością szybkości obiegu (k = 1/V).
Monetaryzm Miltona Friedmana
Po okresie krytyki teorię ilościową odnowili monetaryści. Milton Friedman przedstawił ją na nowo w 1956 r., a w 1976 r. otrzymał Nagrodę Nobla z ekonomii. Uznaje się go za twórcę monetaryzmu.
Friedman twierdził, że zmiany podaży pieniądza wpływają w krótkim okresie na realną aktywność gospodarczą, a w długim – na poziom cen. Stąd jego słynna teza, że inflacja jest zawsze i wszędzie zjawiskiem pieniężnym.
Monetaryści zapisują równanie jako M × V = P × Y, gdzie M to nominalna ilość pieniądza, a Y realny dochód narodowy. Zakładają, że V jest względnie stabilne, więc bank centralny powinien utrzymywać stałe, przewidywalne tempo wzrostu podaży pieniądza.
Krytyka ilościowej teorii pieniądza
Teoria ilościowa znalazła się pod ostrzałem w latach 30. XX wieku, gdy ekspansja monetarna nie zatrzymała deflacji. Głównym krytykiem był John Maynard Keynes, autor „Ogólnej teorii zatrudnienia, procentu i pieniądza”, który ważniejszą rolę przypisał inwestycjom i wydatkom.
Krytycy podważają też samo założenie przyczynowości. Równanie MV = PY jest tożsamością: opisuje stan gospodarki, ale nie mówi, co jest przyczyną, a co skutkiem. Szybkość obiegu pieniądza nie jest stała – zmieniają ją innowacje płatnicze, stopy procentowe i skłonność do trzymania gotówki.
Część ekonomistów wskazuje, że pieniądz powstaje endogenicznie, gdy banki komercyjne udzielają kredytów. Wtedy to popyt na kredyt napędza podaż pieniądza, a nie odwrotnie. Teoria pomija również zmiany struktury cen między sektorami gospodarki.
Czy ilościowa teoria pieniądza działa dzisiaj?
Po kryzysie finansowym 2008 r. Fed, EBC i Bank Japonii wielokrotnie zwiększyły bazę monetarną w ramach luzowania ilościowego (QE). Mimo to inflacja konsumencka przez lata pozostawała niska, bo nowe rezerwy zostawały w systemie bankowym.
Po pandemii, gdy do gospodarki trafiły duże pakiety pomocowe, a potem przyszedł szok cen energii, inflacja gwałtownie wzrosła. W Polsce inflacja CPI sięgnęła 18,4 % r/r w lutym 2023 r., a w sierpniu 2026 r. wynosiła 3,4 % r/r (dane GUS).
Współczesne banki centralne nie sterują więc bezpośrednio agregatami pieniężnymi. NBP realizuje strategię celu inflacyjnego: cel to 2,5 % z pasmem ±1 pkt proc., a głównym narzędziem są stopy procentowe w Polsce. Rada Polityki Pieniężnej wybrała tę strategię m.in. dlatego, że kontrola agregatów pieniężnych nie gwarantowała w Polsce trwałego obniżenia inflacji.
Najczęściej zadawane pytania o ilościową teorię pieniądza
Szukasz brokera? Zobacz wybrane konta maklerskie
Zgodność z przepisami
Cyprus Securities and Exchange Commission, Commissione Nazionale per le Società e la Borsa (CONSOB), Komisja Nadzoru Finansowego (KNF), The Financial Conduct Authority (FCA)
Bundesanstalt für Finanzdienstleistungsaufsicht (BaFin), Autoriteit Financiële Markten (AFM)
Oferowane produkty
Akcje, ETF, CFD, Forex, Commodities
Akcje, ETF, Opcje, Kontrakty Terminowe, Fundusze Inwestycyjne
Handel instrumentami finansowymi jest ryzykowny. Zawsze najpierw upewnij się, że rozumiesz to ryzyko.